Ljudi u izrazito nerazvijenim opštinama BiH i 13 godina od završetka rata žive, prema riječima njihovih mještana, u uslovima koji više odgovaraju srednjem, a ne 21. vijeku. Mnogi danas nemaju vodu, struju, asfaltirane puteve, ljekarsku pomoć...
Čelnici slaborazvijenih opština kažu da osnovni životni problemi ljudi u ovim područjima nisu riješeni zbog nepravedne raspodjele sredstava koja u osnovi kreće od entiteta prema kantonima ili dalje prema opštinama.
"Toliko je problema da jednostavno ne znam odakle da počnem. Već devet godina stanovnici sela Preodac, njih 250, žive u mraku. Godinama nisu vidjeli sijalicu. Slična sudbina je i u selima Tičevo, Tiškovac i Stožišta. Imamo problema s vodosnabdijevanjem u cijeloj opštini. Ljudi se na pojedinim lokalitetima dovijaju s cisternama, nose vodu u kantama iz udaljenih mjesta. Takođe, ima puno porušenih objekata", ogorčen je Uroš Makić, načelnik opštine Bosansko Grahovo.
Tvrdi da je opštinski budžet 2008. godine bio 650.000 KM, što je "mizerno i za neke mjesne zajednice".
"Imamo veliki broj porušenih kuća i stambenih zgrada za što su potrebna milionska ulaganja. Hitno je potrebno da se počne rješavati problem vodosnabdijevanja, izgradnje odvoda, za što su takođe potrebna velika sredstva. Nemamo ni uličnu rasvjetu", ističe Makić.
Kaže da nezaposlenost, kao rak-rana bh. društva, nije zaobišla ni Bosansko Grahovo. Makić tvrdi da u Bosanskom Grahovu imaju jednu ambulantu, ali ne i dom zdravlja.
"Do sada smo jedino pomoć dobijali od Federacije BiH, ali je očekujemo i od kantona, kao i Republike Srpske. Treba sredstva pravednije rasporediti", dodaje Makić.
Nezaposlenost kao posebna priča
Teško je i u opštini Drvar koja je takođe u sastavu Livanjskog kantona.
"Nemamo grantova Federacije. Imamo ako apliciramo s nekim od projekata. Živimo teško, mnogo je problema, a na prvom mjestu je tu povratnička populacija. Infrastruktura je kod nas bila totalno razrušena, i na tome intenzivno radimo posljednje tri godine. Još imamo 1.200 aplikanata za obnovu kuća i stanova", objašnjava Anka Papak-Dodig, načelnica opštine Drvar.
Dodaje da je i ovom dijelu BiH nezaposlenost hronični problem.
"Da bismo privukli strani kapital, moramo raditi na infrastrukturi, kanalizacionoj, vodovodnoj mreži, izgradnji puteva, a to košta. Što se tiče liječenja, imamo Dom zdravlja u Drvaru, ali za neke ozbiljnije pretrage treba ići u Livno koje je od Drvara udaljeno više od 100 kilometara", naglašava Dodigova.
Kaže da u Drvaru, kao opštini u sastavu Federacije BiH, živi 1.600 penzionera koji primaju penzije iz Republike Srpske. Tvrdi da se događa da Kantonalni fond zdravstva ne izmiri dugove prema Fondu u Livnu i onda ljudi ne mogu da ovjere zdravstvene knjižice.
Anka Papak-Dodig napominje da opština Drvar ima oko 8.500 stanovnika i da je prošlogodišnji budžet opštine iznosio dva miliona KM.
"Ne znam gdje bi nam bio kraj kada bismo imali recimo još dva miliona KM u budžetu", dodaje Dodigova.
Ekipa "Nezavisnih" posjetila je područje Miševića u Hadžićima kraj Sarajeva koje su naselili uglavnom izbjeglice iz Podrinja. Stanovnici muku muče s mnogim problemima, a nestašica vode, posebno tokom ljeta, samo je jedan od njih.
"Dio Miševića poput ovog koji je u brdu, nema izgrađen put, nemamo rasvjetu i strahujemo za djecu kada se vraćaju iz škole. Nezaposlenost je posebna priča. U porodici jedino ja radim, a to su uglavnom sezonski poslovi. Možda neki misle kako je u Sarajevskom kantonu sjajno, ali nije. Prigradske opštine poput Hadžića su takođe zapostavljene, a naše područje je primjer", upozorava Rahman Zahirović, stanovnik Miševića.
Umjesto "piskarala" potrebni menadžeri
Opština Goražde je u 2008. godini imala budžet od 9,1 milion KM, koji prema riječima Enise Lapo iz Službe za finansije, nije dostatan ni za tekuće grantove.
"Sa ovim budžetom ne možemo govoriti o razvojnim projektima. Da bismo obezbijedili normalan život stanovnicima, treba urediti vodovodnu mrežu. S tim projektom se u ovoj godini počelo u šest mjesnih zajednica. Završene su te silne procedure, ali treba još sredstava da bi se projekat zaista i realizirao. Košta negdje oko dva miliona KM", kaže Lapo.
Objašnjava kako je potrebno urediti i vodosnabdijevanje u centru Goražda za što su takođe neophodna veća novčana sredstva.
"Jedan dio ćemo pokušati obezbijediti preko UNDP ali to neće biti i dovoljno. Sa ovom budžetom mi ne možemo govoriti o razvojnim projektima. Naravno, tišti nas nezaposlenost", navodi Lapo.
Od brojnih problema, u opštini Doboj-jug kao najteži izdvajaju lošu infrastrukturu.
"Naš budžet je oko četiri miliona KM, s tim da ga dijelim na operativni i kapitalni dio. Uvijek postoje grantovi koje vam obećaju Federacija ili kanton, a to se mora uzeti sa rezervom jer se nekada čeka duže na taj novac nego obično. Mi smo dejtonska opština, ali se trudimo da se razvijemo", kaže Mustafa Kovačević, šef Odjela za finansije opštine Doboj-jug.
Svjestan je da projekti vodosnabdijevanja i obnove kanalizacione mreže nisu razvojni ali to im je za sada prioritet.
"Bez toga nema ni industrijske zone na kojoj se radi već osam godina", ocjenjuje Kovačević.
Smatra da se opštinska administracija mora bolje obučavati. Tvrdi da oni koji rade u opštinama "ne bi trebali biti piskarala već menadžeri koji će unaprijediti svoju zajednicu".
"Mislim da nije u redu trenutna raspodjela sredstava od Federacije prema kantonima, a onda oni dijele opštinama. To je nepravično. Sve značajnije stvari se događaju upravo u opštinama i one su te koje su mjerilo standarda, života stanovnika", naglašava Kovačević.
Navodi da u opštini Doboj-jug nemaju uslova za razvijen kulturni život ljudi jer nemaju kino-salu, pozorište, ali to je još podnošljivo u odnosu na nezaposlenost.
Ni za đake nema organizovanog prevoza
Rang-listom koju je nedavno usvojila Vlada RS u grupu izrazito nerazvijenih opština u RS našle su se opštine Berkovići, Vukosavlje, Donji Žabar, Istočni Drvar, Istočni Mostar, Istočni Stari grad, Jezero, Kalinovik, Krupa na Uni, Kupres, Ljubinje, Osmaci, Oštra Luka, Pelagićevo, Petrovac, Trnovo i Ustiprača.
Ekipa "Nezavisnih" je posjetila opštinu Jezero, koja je nastala Dejtonskim mirovnim sporazumom, a prije rata je bila mjesna zajednica u sastavu opštine Jajce.
Ovogodišnji budžet opštine Jezero je 590.000 KM, a prema riječima načelnika Slobodana Laketića, to je dovoljno samo za pokrivanje plata zaposlenima i manje investicije na popravljanju infrastrukture. Na 54 kilometra kvadratna i 2.500 stanovnika opština se muči s malim budžetom, a velikim potrebama.
"U opštini nedostaju voda, dobar TV signal, asfaltirano je samo oko dva kilometra puteva. Mještane muči i velika nezaposlenost. Više od 300 ljudi nalazi se na birou za zapošljavanje", rekao je Laketić.
Za sve projekte u ovoj opštini trebalo bi nekoliko miliona maraka.
"Želja je puno, a novca malo. Ovih dana kreće se u realizaciju izgradnje vodovoda u dužini oko osam kilometara koji košta oko pola miliona KM i koji će finansirati Vlada. Počeli su radovi na asfaltiranju puteva u dužini oko dva kilometra čija je vrijednost više od 300.000 KM, a sredstva su obezbijeđena iz Razvojnog programa RS, opštinskog budžeta, a doprinos je dalo i Ministarstvo za izbjegla i raseljena lica BiH", naveo je Laketić.
Učenicima u OŠ "Vuk Stefanović Karadžić" u Jezeru, koju pohađa 140 mališana, najviše nedostaju sportski tereni i organizovan prevoz.
Jedanaestogodišnji Bojan Glamočak do škole prepješači osam kilometara.
"Svako jutro idem četiri kilometra od kuće do škole i vraćam se. Najteže nam je zimi. Donedavno nismo imali igralište, ali kako su srušili staru školu imamo prostor za igru, mada bih volio prave terene s tribinama", kaže Glamočak.
Iako je situacija u opštini teška svi su puni želje za radom. Tako nastavnica istorije Marija Laketa na posao dolazi iz susjednog Šipova. Prezadovoljna je učenicima i radom u školi.
Na ulazu u Jezero srećemo povratnika Jovu Nišića (22) koji zajedno sa ocem za život zarađuje prodajući kasete i CD-ove.
"S obzirom da nemam drugi posao zadovoljan sam i ovim. Nadam se da će opština uskoro dobiti barem jedno preduzeće u kojem bi se zaposlilo nekoliko ljudi", kaže Nišić.
Prema riječima načelnika Laketića u opštini pored administracije rade samo dvije manje pilane, ribogojilište kao i nekoliko trgovina i kafića. Veliki nadu polažu u turizam jer Jezero leži u slivu rijeke Plive.
Odliv mladih zbog teških uslova
U izrazito nerazvijene opštine spada i Istočni Mostar sa budžetom manjim od 400.000 KM. Sastoji se od jednog naselja - Zijemlje, koje je nekada pripadalo mostarskoj opštini. U opštini živi oko 350 stanovnika, uglavnom srpske nacionalnosti.
Prema riječima načelnika Radovana Palavestre, da bi se preživjelo, neophodna je pomoć institucija vlasti.
"Opština smo koja živi od grantova koje dobijamo od Vlade RS. Po stepenu nerazvijenosti mi smo prošle godine dobili 115.000 KM. Međutim, to je nedovoljno za funkcionisanje opštine", rekao je Palavestra.
Teška situacija je i u opštini Istočni Drvar u kojem nema ni metra asfaltnog puta. Budžet za prošlu godinu je iznosio 870.000 KM. Ove godine planirani budžet je za šest odsto manji.
Kako nam je rekao Đuro Josipović, načelnik opštine Istočni Drvar, ova opština je od Vlade RS u toku prošle godine dobila četiri puta po 12.000 KM, te od Fonda za razvoj sela 35.000 KM.
"Najveći problem mještana Istočnog Drvara su putna infrastruktura. Udaljeni smo po 35 kilometara od Drinića, Drvara i Ribnika, a svi putevi su makadamski i u lošem stanju. Nemamo poštu, banku, pa ljudi moraju da idu u Drvar i u Banjaluku da plaćaju račune i obaveze", rekao je Josipović.
Prioriteti su gradnja puta Vučija polja - Potoci, izgradanja vodovoda, završetak elektromreže u naseljima Potoci, Dražići i Uvala, izgradnja kanalizacione mreže, završetak doma zdravlja, dovođenje PTT mreže, izgradnja zgrade opštine, crkve i spomen-obilježja.
Prema riječima Drene Kuridže, načelnice Oštre Luke, veliki problemi u ovoj izrazito nerazvijenoj opštini su u školstvu, zdravstvu, putnoj infrastrukturi. Opština nema privrednih subjekata i građani žive isključivo od poljoprivrede.
"Susrećemo se sa odlivom mladih ljudi. Prioriteti su mnogi ali moramo ići oprezno sa budžetom. Prošle godine budžet je iznosio 1,7 miliona KM i u ovoj godini neće biti povećanje budžeta", rekla je Kuridža.
Kebo: Slijediti princip pravednosti
Prema riječima Sandre Kovačević, portparola Ministarstva lokalne uprave i samouprave RS, prošle godine za grantovnu pomoć izrazito nerazvijenim i nerazvijenim opštinama u RS izdvojeno je tri miliona KM. Planom budžeta RS za 2009. godinu biće izdvojeno 650.000 KM više.
"Za ukupno 37 opština koje su ove godine rangirane u izrazito nerazvijene i nerazvijene opštine preko našeg ministarstva biće isplaćeno ukupno 3.650.000 KM", rekla je Kovačevićeva.
Iz Ministarstva finansija RS podsjetili su da je 2007. godine formiran Razvojni program RS iz kojeg će se do 2010. godine za razvojne programe u svih 62 opštine u RS izdvojiti više od milijardu i 200 miliona KM, a pet odsto od tih sredstava biće uloženo za razvoj nerazvijenih i izrazito nerazvijenih opština.
"Razvojni program RS realizuje se u dvije komponente. Prva je ekonomsko-socijalna komponenta koja obuhvata ulaganja u infrastrukturu, razvoj zaposlenosti i ljudskih resursa, reformu zdrastvenog i penzionog sistema. Drugi dio sredstava biće uložen u privredno-razvojnu komponentu za razvoj preduzetništva, malih i srednjih preduzeća i biće plasirana preko Investicioneo-razvojne banke", rekla je Maja Stojnić, portparol Ministarstva finansija RS.
Mirsad Kebo, potpredsjednik FBiH, tvrdi da će od premijera FBiH tražiti da se u budžetu za ovu godinu planiraju grantovi za tri kantona, među kojima je i Kanton Livno, tačnije općine Bosansko Grahovo, Drvar i Glamoč.
"Oni nisu u mogućnosti da sami obezbijede normalan život u općinama i svakako im treba pomoći. Mora se obezbijediti grant i postaviti balans. Treba slijediti princip pravednosti", smatra Kebo.